Volksgebruiken

Volksgebruiken, rituelen & feesten

Inwijding van de bindster.

St. Jaopikstuug: Foto: Historische Kring Wetterden.

Paasvuur.

Foto: Pixabay

Midwinterhoorn van Gerard J. ten Thij.

Standbeeld poaskearls Ootmarsum.

van Kiny Copinga-Scholten.

De mijnwerker.

Wagen van corso-vereniging de Bloemwal uit Winterswijk.

Publieksprijs en Tweede prijs overall in 2018.

Op deze pagina's zijn enkele foto's aanwezig die we verkregen via het internet of de ter plaatse vermelde websites. Ga je daarmee niet accoord stuur dan even een mailtje en de foto wordt per omgaande verwijderd.

Werpkogels van het klootschieten.

Foto: Pelikana

Geproefd bij: museum Smedekinck. slachtschoteltje met (vlnr) kaantjes, roggebrood, smaltappeltjes, bakbloedworst en balkenbrij.

Foto: Zwarte Cross

Vogelschieten

Foto 1937:

Mijn Stad Mijn Dorp

Kraamschudden door de brandweer in Diepeheim 1955

Foto: Historisch Cenrum Overijssel

Overal in de literatuur lees je over de verschillende volksgebruiken en rituelen in de Achterhoek en Twente. Verhalen te over.  Wat denk je van carbietschieten, paasvuren, vogelschieten en bijvoorbeeld de befaamde 'rode zakdoek' , die was vroger vrijwel niet weg te denken bij onze boeren. Van zweetlap tot volksritueel. Prachtig om te lezen en de moeite waard om op deze website te vermelden.  Vooral omdat onze ouders en voorouders er mee te maken hadden. Ook nu zijn er nog gebruiken waar we zelf aan mee doen. We gaan er daarbij niet van uit dat we hier volledig zijn. Dat is onbegonnen werk.

 

Heb je zelf een goede tip mail die dan naar ons via de contactpagina. Je doet er iedereen een groot plezier mee.

Inwijding

Wanneer een jonge bindster voor het eerst op het land kwam dan moest ze zich de ‘veute laoten wisken’ (De voeten laten wassen). Dan werden de klompen met een zakdoek afgeveegd onder het uitspreken van het volgende rijmpje:


Met diene aeren en miene notsen,

Zal ik di-j de veute potsen.

Neet umme grote giften of gaven,

Maor umme wat veur ‘t halsgat te halen.


Met jouw aren en mijn zakdoek

Zal ik jouw voeten poetsen

Niet om grote giften of gaven

Maar om wat voor de hals te halen


Het betekende niets meer en niets minder dan dat de jonge bindster voor een halve liter drank moest zorgen om de keel te smeren. Je kunt de handelingen zien als een soort inwijdingsrite. Het rijmpje komt in verschillende varianten voor en is niet specifiek voor de Achterhoek.

St.Jaopikstuug

Voor het oogsten van de rogge was in onze streken speciale kleding beschikbaar. Die heette het ‘St.Jaopikstuug’. De naam is afkomstig van St. Jacobus, de zogenaamde roggeheilige, die volgens de rooms katholieke kalender op 25 juli zijn verjaardag vierde. Op zijn naamdag ‘Sunte Jaopik’ in de volksmond, begon de oogst van het koren. De kleding bestond uit een lange witte jurk met lange mouwen en een wit mutsje en daaroverheen een strooien hoed, de zogenaamde ‘viegematte’ Over de armen droegen ze speciale linnen mouwstukken om de armen te beschermen tegen het snijden van de roggehalmen en het prikken van de kafnaalden. Vaak kregen de jonge vrouwen deze kleding al van de ouders mee als ze gingen trouwen.

 

Klik op de foto voor meer informatie

Paoschvü̂̂r

 

In heel Twente en de Achterhoek is het stoken van Paasvuren een jaarlijkse traditie. Het ritueel komt in meerdere delen van Europa voor. Het is een christelijke uiting voor het licht van Pasen en de Verrijzenis van de Zoon van God. Het is een ware happening waar vrijwel iedereen uit de omgeving naar gaat kijken. De meeste vuren vind je in het oosten van ons land. Drenthe, Groningen, Overijssel en Gelderland. Maar ook in Friesland (voornamelijk in de Stellingwerven en in Noord-Brabant komen paasvuren voor.

 

Hiervoor wordt in de weken voorafgaande aan de Tweede Paasdag door de jeugd uit de omgeving het hout verzameld dat met man en macht wordt opgestapeld. Hoe hoger hoe mooier. Het wereldrecord is in handen van de Holtense buurtschap Espelo met een hoogte van ruim 27 meter. Dit record stamt uit 1987.

 

De vuren wordt afhankelijk van het plaatselijk gebruik op de eerste of de Tweede Paasdag aangestoken

Midwinterhoorn blazen

 

Een midwinterhoorn is een traditioneel houten blaasinstrument dat tussen de eerste zondag van de Advent ("anbloazen") en Drie Koningen op 6 januari ( "afbloazen") wordt geblazen in Twente en de Achterhoek en verschillende andere delen van noord- en oost-Nederland  en op sommige plaatsen in Duitsland langs de grens met Nederland.

 

Het instrument wordt met de hand gemaakt van berken- elzen- of wilgenhout en heeft een licht gebogen vorm. De speler blaast een eenvoudige melodie via een mondstuk, de happe, van vlier of een andere houtsoort.

Vlöggelen

 

Een heel bekend femnomeen is het vlöggelen met de poaskearls in Ootmarsum. Het is een vast onderdeel van de festiviteiten rond Pasen. De poaskearls, katholieke vrijgezelle volwassen mannen die lid zijn van de Paascommissie maken daan een rondgang rondom de kerk en later in de middag trekken ze dan door het dorp. De kearls lopen dan hand in hand  rondom het 'boaken'(paasvuur) en zingen hun liederen. 'Christus is opgestanden' en 'Alleluja, den blijden toon'.  Ze lopen daarbij dwars door het dorp dwars door huizen en cafe's heen. De Judas, de oudste poaskearl rookt daarbij een sigaar.

 

Het hele gebeuren is van oudsher een heidens gebruik, waarmee de winter symbolisch wordt verdreven. Tegenwoordig is het vauit de katholieke visie meer een inwijdingsritueel waarbij de de kearls afscheid nemen van de jeugd en nu tot de mannen behoren. Ook wordt de band met de Katholieke kerk op deze manier benadrukt.  Het vlöggelen neemt totaal ongever een uur in beslag.

Bloemencorso


In verschillende plaatsen in de Achterhoek is het bloemencorsos een jaarlijks weerkerend fenomeen. Het wordt onder andere gehouden in Winterswijk, Lichtenvoorde, Beltrum en Rekken. Om maar eens een paar bekende voorbeelden te noemen. In Winterswijk sinds 1880. Steeds weer in het laatste weekend van augustus. De Vereeniging Volksfeest Winterswijk organiseert het feest.  Sinds 2013 is het Volksfeest Winterswijk opgenomen in de Nationale Inventaris Immaterieel Cultureel Erfgoed van het Nederlands Centrum voor Volkscultuur en Immaterieel Erfgoed.


Vrijwel het hele dorp is erbij betrokken en is maanden in de weer om de mooiste wagen te maken. Ook de Kwaks, en met name enkele  kinderen en kleinkinderen van slager Gerrit Kwak [6] zijn er bij betrokken. Zij zijn lid van de corsovereniging Bloemwal.


Het corso wordt gehouden op de vrijdag- en zaterdagochtend. Diverse muziekverenigingen maken er een geweldig feest van en begeleiden de bijna 50 praalwagens, veel kleiener wagens en kleinere groepen  doen er an mee. Voor dee uiteeindelijke realistaie heeft het corso ruim 1.5 miljoen dahlia's nodig. Deze worden op verschillende plaatsen gekweekt onder andere ook door Nikkie Kwak. kleinzoon van Slager Gerrit Kwak.


Het corso trekt duizenden bezoekers. Uit de hele omgeving, maar vooral ook van veel oud Winterswijkers die deze traditie met kermis en kinderfeesten maar moeilijk aan zich voorbij kunnen laten gaan.

Kloatscheet'n

 

Een werpspel, klootschieten, dat wordt gespeeld op de zandwegen in het buitengebied van Twente. Er wordt onderhands geworpen met ballen die met lood zijn verzwaard. Het is daarbij de bedoeling de bal zo ver mogelijk weg te werpen.

 

In Nederland wordt dit volksspel vooral in Overijssel, Drenthe en de Achterhoek beoefend. In verschillende plaatsen kennen ze eigen klootschietersverenigingen. Landelijk is er de Nederlands'n Kloatscheet Bond en de Hollandse variant de Nederlandse Klootschietersbond

 

Klootschieten is al eeuwen oud, maar werd oorspronkelijk in heel Nederland beoefend. Er wordt al over klootschieten geschreven  sinds de dertiende eeuw. De sport heeft een lange traditie op het platteland van Twente. Elke vier jaar worden de Europese Kampioenschappen Klootschieten georganiseerd.

 

Slachtvisite

 

Wanneer de boer vroeger een varken slachtte dan was dat broodnodig om een goede wintervoorraad aan te leggen. Iedereen hielp mee bij de slacht. Boeren, knechten en meiden. En niet zelden stak ook een noaber (de naaste buur) zijn of haar handen uit de mouwen. Het slachten gebeurde meestal door de huisslachter die ook het varken verdeelde en de worsten en de hammen maakte. Na afloop van de slacht hield men de slachtvisite zodat de hele buurt kon zien wat er voor lekkers op tafel kwam. Volgens oud gebruik werd, daarbij een goede borrel geschonken en werd er gesmult van lekkernijnen als 'smaltappels', in reuzel (varkensvet gebakken appelpartjes), bloedworst en kaantjes. 

 

Tegenwoordig is het slachten op de boederij niet meer toegestaan mede gezien de hygienische situatie. Ook is het aanleggen van een wintervoorraad niet echt meer nodig. Om deze oeroude werkwijze nog een beetje in ere te houden worden er in de Achterhoek en Twente nog regelmatig slachtvisites gehouden. Voornamelijk bij verschillende bekende musea als Erve Brooks in Gelselaar, Smedekinck in Zelhem Wendezoele in Ambt-Delden. 

 

Op de website 'Versinspiratie' heeft jouw auteur Gerhard Kwak, een geboren Achterhoeker en zoon van slager Gerrit Kwak uit Winterswijk, de huisslacht uitvoerig beschreven

Zwarte Cross

 

De grootste muziek happening en de grootse motorcross ter wereld georganiseerd in de Achterhoek. Er komen in drie dagen tijd meer dan 200.000 bezoekrs op af. De organisatie ervan is indirect in handen van rockband Jovink en de Voederbietels.

 

De Zwarte Cross werd in 1997 voor het eerst georganiseerd. De naam is ontstaan naar aanleiding van het feit dat kroegtijgers met een beetje te grote mond wat al teveel opschepten over hun kundigheid op de crossmotor. Ze moesten dat maar eens bewijzen en dat gebeurde meestal illegaal op een stuk grond in de buurt. Het waren crosswedstrijden waar iedereen aan mee mocht doen met zijn eigen vervoermiddel. Van een motor tot een scooter of een brommer. Als het maar reed. In eerste instantie werd er een crossterreintje geregeld in Hummelo, maar intussen is het festijn uitgegroeid tot een gigantisch feest dat half juli plaats vindt op een terrien van 100 hectare in Lievelde bij Groenlo.

 

Het bekendste gezicht van de Zwarte Cross is 'Tante Rikie', Rikie Nijman, moeder van Jovink-manager André Nijman. Tante Rikie wordt 'vereerd' op de Zwarte Cross door haar onder andere rond te dragen op een draagstoel.

Military Boekelo


Eén van de grootste paarden topsportevenementen van Nederland. De Military Boekelo vindt jaarlijks plaats in oktober in Boeklo Gemeente Enschede. Uit de hele wereld komen de beste ruiters  met hun paarden naar Twente om de military te rijden in het prachtige Twentse landschap. Het evenement wordt bijgewoond door meer dan 60.000 bezoekers. Ze genieten met volle teugen van een mix business, plezier, maar vooral van paardentopsport.


Ondanks de business, waar zakenrelaties uit de hele wereld elkaar ontmoeten, staat de sport centraal op dit evenement dat tot de beste ter wereld behoort. Internationals van waar ook ter wereld willen erbij zijn. Gewoon omze ze zich aan elkaar willen meten op het technisch hoogstaande parcours, maar ook aan de Twentse gemoedelijkheid. In de informatie valt te leen dat de organisatie meer dan trots is omdat het evenment meermaals door de ruiters is uitgeroepen tot de beste military ter wereld.


Carbid schieten


In het oosten van Nederland wordt op en rond oud jaar met carbid geschoten. De Kwaks haalden hun carbied  vroeger meestal bij smid Sesink op het Weurden in Winterswijk. Die gebruikte carbid om mee te lassen. Ze vulden daarme een verfbilk, spugden een keer op het carbid en sloten de deksel. Het blik werd op de grond gelegd en met de voet vastgehouden waarna met een lucifer het gas (ethyn) in het blik via het zundgat (klein gat) in de achterkant van het blik werd aangestoken. Een luide knal tot gevolg. Het deksel vloog van het blik en moest metersver worden opgehaald.


Tegenwoordig wordt er nog steeds met carbid geschoten. Vaak met meerdere schutters bij elkaar. Nu meestal met een oude melkbus die met een bal wordt afgesloten. Als het originele deksel wordt gebruikt dan wordt deze meestal met een touw, van tientallen meters, aan een pen in de grond vastgebonden om schade te voorkomen. De knal is beduidend harder dan van een verfblik. Een lawaaipiek van ruim 100 dB is niet ongewoon.

Vogelschieten

 

Het vogelschieten wordt op verschillende plaatsen in Twente en de Achterhoek nog in ere gehouden. Het is een oud gebruik dat in grote delen van Europa nog steed plaats vindt. Hoe deze wedstrijd is ontstaan is eigenlijk niet bekend. Het zou te maken hebben met de vruchtbaarheid of een 'modernere' jachtwedstijd. Het is meestal een groot volksfeest dat vaak rond Hemelvaart en Pinksteren plaats vindt. Het schuttersfeest wordt meestal georganiseerd door de plaatselijk Schutterij. 

 

Het is de bedoeling dat een houten vogel, de zogenaamde papagaai, van een hoge paal wordt afgeschoten. Er zijn verschillende manieren om de vogel eraf te schiten. Afhankelijk van het plaatselijk gebruik wordt er geschoten met een echt vuurwapen, een windbuks of een kruisboog. Bij voorkeur met het eigen wapen. Het verloop van de wedstijd is eveneens afhankelijk van de plaatselijke regels. Er wordt om de beurt geschoten. Net zo lang tot het laatse restje vogel van de paal is verdwenen. Degene die het laatste stukje wegschiet met zich een jaar land 'schutterskoning' noemen.

 

Kroamschudde'n 

Wanneer de boerin een ‘jong’ op de wereld heeft gezet is dat een gelukkige gebeurtenis voor de kersverse ouders, maar ook voor de ‘wiezemoer’ (baker), eventueel de dokter, de buurt en zo mogelijk de verenigingen waarvan men lid is. Het feliciteren was een heel feest. In Twente heette dat feest het brengen van een krentewegge  en in de Achterhoek sprak men van  ‘kroamschudden’ of ‘met de kromme arm gaan’. Deze laatste uitdrukking is ontstaan vanwege het feit dat zo’n brood makkelijk onder de arm meegenomen kon worden. Het vaak meer dan een meter lange krentenbrood werd aangeboden aan de ‘wieze moer of baker’. Na het eten van een plak van de krentewegge besmeerd met echte boter was het duidelijk dat het kind echt bij de familie hoorde.

 

Femielie

 

Webmaster Gerhard Kwak

 

Website van de Achterhoekse & Twentse families Kwak, Elschot, ten Thij en Goossen.

 

Neem contact op met:

 

Adres: Wielseweg 3-57, 3896 LA Zeewolde

Email: g.kwak@kpnmail.nl

 

© 2018 - 2020 Gerhard Kwak, Zeewolde.  All Rights Reserved